Dikkatin Kontrolünde Maddeye Özgü Uyumluluk Oranı Etkilerinin Yarattığı Bilişsel Süreç Farklılığının fNIRS İle İncelenmesi

Sevgül TÜRKOĞLU, Nart Bedin ATALAY, Merve KINIKLIOĞLU, Özge BOZKURT, Burak ERDENİZ, Murat Perit ÇAKIR
2026 Cilt: 63 Sayfa:606-615
TÜRKÇE PDF İNGİLİZCE PDF

Öne Çıkan Noktalar

• Davranışsal veriler çoğunlukla izlerlik öğrenmesi mekanizmasını desteklemektedir
• fNIRS verileri hem uyarıcı düzeyi kontrol hem de izlerlik öğrenmesini desteklemektedir
• İzlerlik öğrenmesi ve kontrol mekanizmaları birlikte çalışabilmektedir


Türkçe Özet

Giriş ve Amaç: Son dönemlerde yapılan çalışmalar dikkatin uyarıcı düzeyindekontrol edilebildiğini göstermiştir. Bu çalışmalara göre deney kümesi içindekiher bir uyaran için, uyaranın sunulma sıklığına göre farklı bir kontrol stratejisikullanılabilmektedir. Ancak alternatif bir açıklamaya göre bu bulgular uyarıcıtepkiizlerlik öğrenmesi ile karıştırılmış olabilir. İzlerlik, belli bir çeldiricinin bellibir hedefle birlikte sunulma oranıdır; yüksek izlerlik, çağrışımsal öğrenme yoluyladaha hızlı tepki hazırlığını olanaklı kılarak uyarıcı düzeyi kontrolü taklit edendavranışsal etkiler üretir. Nörogörüntüleme çalışmaları ön singulat korteks (ACC)ve dorsolateral prefrontal korteks (dLPFC) aktivasyonuna dair kanıtlar sunmuş olsada uyarıcı düzeyi kontrol ile izlerlik öğrenmesini nöral düzeyde birbirinden ayırmakhâlâ güçtür. Özellikle zamansal etkenlerin bu iki mekanizmanın prefrontal katılımınınasıl etkilediği henüz araştırılmamıştır.Yöntem: Bu çalışmada flanker (yan uyarıcı/çeldirici) görevi aracılığıyla uyarıcıdüzeyi uyumluluk oranı (UDUO) değişimlemesi kullanılmıştır. Tepki süresi ve hataoranına ek olarak fonksiyonel yakın kızılötesi spektroskopi (fNIRS) ile prefrontalkorteksteki hemodinamik aktivite ölçülmüştür. İzlerlik öğrenmesinin rolü, uyaranbaşlangıç asenkronisi (SOA) değişimlemesiyle incelenmiştir. 2 (uyumluluk) × 2(uyumluluk oranı) × 3 (SOA: -250, 0, +250 ms) denek içi desen ve tekrarlı ölçümlervaryans analizi kullanılmıştır.Bulgular: Davranışsal verilerde UDUO etkisi (uyumluluk × uyumluluk oranı etkileşimi)anlamlı olup SOA tarafından düzenlenmiştir; -250 ve 0 ms koşullarında anlamlıyken+250 ms koşulunda anlamlı değildir. fNIRS verilerinde hiyerarşik FDR düzeltmesisonrasında SOA temel etkisi sekiz kanalda (3,9–14,16), UDUO etkisi ise dört kanalda(1, 10, 11 ve 12) anlamlıdır. Üçlü etkileşim hiçbir kanalda anlamlı değildir. İzlerlikanalizinde izlerlik temel etkisi (Uyumluluk Oranı × Uyumluluk etkileşiminin cebirseleşdeğeri) yine 1., 10., 11. ve 12. kanallarda anlamlıdır.Sonuç: Davranışsal veriler daha çok izlerlik öğrenmesini desteklerken fNIRS verileri,BA 46 duyarlılığına sahip kanal ile BA 10/BA 11 örtüşme bölgesindeki kanallardaUDUO ile ilişkili hemodinamik aktivasyon ortaya koymuştur; bu bulgu hem kontrolhem de öğrenme süreçlerinin olası katkısıyla tutarlıdır.Anahtar Kelimeler: Dikkat, dorsolateral prefrontal korteks, hemodinamik,orbitofrontal korteks, öğrenme, spektroskopi